Li vun yich’ chapanel li’e ja’ chalbe smelolal li osil balamile, jech kuch’al li bijilal xchi’uk li talel kuxlejale, ta xak’ ta ilel ti ta xjel no’ox li ya’ibel smelolal li’ balamile yo bu nakalotike. Li ts’ibetik li’e te ta xalbe smelolal ta chabiel ch’enalvo’etik ti jech te komem yech ta vo’ne talel kuxlejale, yu’un ta xa xich’ ilele yelanil ta xjel ja’ li ta xjel ta xk’ixnaj xa li balamile xchi’uk ta xchi’an xa chopol bik’tal chonetike. Yu’un oy xa ep bijilaletik, k’ucha’al stunesel satélites ti ta xtun sventa sk’elel k’a’ep, k’usi xtun mu xtun, poxiletik sventa eil xchi’uk noxtok li skuxal k’usi oy (hongos entomopatógenos). Ti k’usie, li vun li’e ta xalbe smelolal ti ta xjel xa li jchi’iltaktike xchi’uk yelanil smelolal jteklumaltike xchi’uk ti tsots sk’oplal li sbijil ojtikinel li osil balamil sventa sk’elel xchabiele. Li vun li’e ja’ sventa chiyik’otik ta snopel, ta chanubtasel bijubtasel sventa ti jch’ieltike xchi’uk yojtikinel talel kuxlejal ta jpat jxokontike.

Smelolal vun albil ta jbel cha’bel k’op: Jun snabil ch’ene ja’ ta xchol ka’aytik ti stuke ja’ te
vok’em ayinem talel ta muk’ta nab, joybil ta tsatsal tonetik xchi’uk ti jech ta snit stsak sba xchi’uk yantik yo’ jech spas yu’unik ta
jun muk’ta yavil xch’enal vo’ ta sbejel banamil. Ta xalbutik ta snatil sts’anlebal ya’lel xchi’uk ti ja’ te ta skap sba xchi’uk uch’bolal
vo’ xchi’uk chi’pik’anil vo’, ti ja’ jech te kuxul chamalik o ti jch’iel jk’opojeletik xchi’uk bik’tal ch’uch’ulil chonetike. Ti ya’yeje ja’ te ta
xak’ jna’tik ti k’u x-elan sk’unil stsatsal skuxlejale, ta xak’ kiltik ti skuxlejal stuke ja’ jkuxlejaltik xchi’uk ti ta sk’an ta jk’el jchabitike
¡Ka’aybetik ti ya’yeje!

a yepal stosol sbonolil yu’unik mayaetik, ti tsoje ja’ tsots sk’oplal stunesel yu'unik ta skuxlejalik. Ja’ te laj staik ta vo'ox, jech ojtikinbil ta ora k'ucha'al (Bixa Orellana) ja’ jun bik'tal te’ ta xak' tsojik sat ti jech sbonol o stuke. Oy ta xich’ tunesel ta bats’i bonolil xchi'uk ta poxilil, ti ta orae ep jech ta xich' tunesel ta spasel smeltsanel ve’elil xchi'uk k'usitik poxiletik xchi'uk spoxil slekubtasel sat elanil. 

Ti k'usitik ach’ to chanbile ja’ te tabil ta ilel ti ep k'usi slekil yich’anoj ta lajesele, ja’ yo’ jech yantik epajem ta xich' lajesel yu'unik jnaklumetik ti mu'yuk ta spas chopol xchi'uk jech tabil ta ilel yu'unik ti muk’tikil nail bijil abtelaletike, xchi'uk ja’ te yilubil slekil k'u x-elan laj stunesik ta vo’onej ti jnaklumetike. 

Ti sk’ixnajel banamile mu ja’uk no’ox ta sokes ti banamil vinajele, xchi’uk jech ta sk’unibtas
stsatsal jch’iel jk’opojeltik. Ti va’ay k’usi jech ta xjel batel ta skotole ja’ te ta stsatsuban batel yipik ch’uch’ulil chocnetik ti yantik
tsotsik ta milel cha’ay jbek’taltik k’alal jech xak’butik chamele. Jech k’ucha’al ti yantik k’ixnajem ti banamile ja’ te lek ta xa’ayik
ta ch’iel ti ch’uch’ulil chonetik jech k’ucha’al Candidozyma auris ti ja’ stak’ xak’be xchamel ti jch’iel jk’opojeletike. Xchi’uk xtok, ti
sjelel sba sk’ixnajel osil banamile yantik ta xbolaj batel ti bik’tal usetike, ja’ jech yantik ta xlok’an talel ach’ chameletik ti butik
mu’yuk to’oxe. Yojtikinel ti va’ay x-elan ta xk’otan ta pasele tsots sk’oplal yo’ jech jk’el jchabitik batel ti jkuxlejaltike.

Ti tecnologías de información geográfica (TIG) sbi ta kaxlan k’op, ja’ sjam smelolaltak abtelaletik
ta slekubtasel sk’elel xchanel butik ta xich’an ch’ayel k’a’epetik ta muk’tikil lumetik ta Mejiko. Ja’ ta xak’ ta ilel butik lekik
sbelal xchi’uk yavil ta xich’an jipel k’a’epetik xchi’uk stael ta ilel ta satélite xchi’uk ta dronetik k’u x-elan slekil me xchopolil ta spat
xokon ti jipum k’a’epetike. Ti stunesel ya’yejalil ja’ te yak’oj ta ojtikinel stsulesbel stojolal ta spasel, xchanel lek spasel smuk’ibtasel
lumetik k’alal me lek ojtikinbil yosilalile. Ti k’usi no’oxe, ta skoj ti mu’yuk ach’ubtasbil ya’yejalil, mu’yuk ep stak’inalil xchi’uk
ti mu boch’o lek sna’ jech yabtelanele ja’ jech te mu xich’ o tunesel. Stunesel batel ti TIG ta sk’an oyuk koltael bail yu’unik jtunel
jvu’eletik, jchanubtasvanejetik, jnaklumetik xchi’uk boch’otik jk’ulejetike, yo’ jech xlik lek spasel stunesel k’ucha’al mu xuts’inta
osil banamil ti k’a’epetike.

Slekil stsatsal eile mu ja’uk no’ox ta xal ti oy lek sjuxel sukele, xchi’uk jech k’ucha’al xtok
k’usitik lekil ch’uch’ulil chonetik te ayinemik ta yutil tu eile. K’alal me xjel stuk’ulanele, oy yik’al te xich’ tael xk’uxben chonalil, situbel
sbek’talil tanal eil xchi’uk k’usitik yantik tsatsal k’ux ealil ta slumal sureste yu’un Mejiko. Ti li’ ta jsep lume, bats’i uch’umo’etik
jechik k’usitik k’ucha’al mats’ xchi’uk yantik pajubtasbil uch’umo’etik ti oyik slekil ch’uch’ulil xchanule ja’ jtunel yu’un jbek’taltik,
xchi’uk mu ja’uk no’ox ta slekubtas ch-abtej ch’util xchi’uk ta stuk’ulan slekil ealil. Yu’un me oy k’usi pajubtasbil ta xich’an lajesele
xchi’uk me lek ta xich’ pokel juxel xchi’uk ta xich’ tunesel bijilalile xchi’uk ti slajesel k’usi nopen ta kuxlejalile, ja’ jech te ta xbik’taj
stael xchamel ti eile.

Li skuxaltak k’usi oy ti ta kaxlan k’op ja’ hongos entomopatógenos sbie ja’ me bik’it chonetik ti ta xmil yu’un li bik’tal chon usetik (insectos). Yu’un lek xa ojtikinbil ti lek xtun sventa smilobil ti bik’tal chonetik taje ti ja’ ta sokesan ti ts’ubaletike; va’i un, ti ech’ talel jabiletike yu’un laj yich’ k’elel ojtikinel ti tsots stu sventa li osil balamile, li ch’abal ipik o ti jnaklometike xchi’uk oyuk lek ti sve’elike. Yu’un ja’ me tsots sk’oplal ti ja’ ta melel oy lek stu ti jech xa ta xak’ iluk k’u x-elan ta x-abtej ti k’usi no’ox ta spase tsots yabtel oy no’ox stu sventa xlekub ti stalel skuxlej ti jnaklometike. 

Ta jchop vun li’e ta xka’ktik ta ilel ach’ a’yejetik ta vunetik yu’un ECOSUR. Ecoturismo, cultura y transdisciplina. ¡Ojtikino! 

Smelolal vun albil ta jbel cha’bel k’op: Li lo’il li’e, li doctora Angélica Navarro Martínez te ta xal k’u x-elan sna’oj sventa sk’elel li osil balamile, k’uxi x-ach’ub lek li te’tike sk’elel k’uxi lek xch’i xpul ja’maletik muk’tik te’etik te ta yosilal ech’el Yucatán, ti taje ja’ me na’bil ti tsots sk’oplal li ste’tikal li osil balamile ti ja’ talel kuxlejal ku’untike.